Trong hơn một thập kỷ qua, chuỗi giá trị toàn cầu đã và đang thay đổi mạnh mẽ dưới tác động của căng thẳng thương mại, dịch bệnh và bước tiến công nghệ. Các nền kinh tế châu Á, đặc biệt là nhóm ASEAN+3, ngày càng khẳng định vị thế trung tâm trong quá trình tái cấu trúc này.
Những đứt gãy chuỗi cung ứng do đại dịch COVID-19 cùng các biện pháp bảo hộ thương mại đã buộc doanh nghiệp toàn cầu phải đa dạng hóa sản xuất, và nhiều dòng vốn đã chuyển dịch từ Trung Quốc sang các quốc gia Đông Nam Á nhờ chi phí thấp, nguồn lao động dồi dào và chính sách thu hút đầu tư cởi mở.
Theo chuyên gia kinh tế Hoe Ee Khor, khu vực Đông Nam Á đã đầu tư đáng kể vào hạ tầng giao thông, logistics và chuyển đổi số, đồng thời nâng cao kỹ năng lao động để sẵn sàng tiếp nhận dòng vốn FDI chất lượng. Việt Nam và Indonesia đang thu hút mạnh vốn vào lĩnh vực điện tử, pin và xe điện; Malaysia và Thái Lan nổi lên ở ngành bán dẫn và ô tô; Philippines phát triển mạnh dịch vụ gia công quy trình doanh nghiệp; trong khi Singapore trở thành trung tâm dịch vụ số và dữ liệu.
Cùng với vai trò “công xưởng”, châu Á cũng ngày càng trở thành “người tiêu dùng lớn” khi tầng lớp trung lưu mở rộng, nhu cầu sản phẩm công nghệ và dịch vụ chất lượng gia tăng, tạo sức bật cho nội lực kinh tế nội vùng.
Các hiệp định thương mại tự do như RCEP và CPTPP đang mở ra mạng lưới liên kết rộng lớn, giúp dòng vốn, hàng hóa và dịch vụ lưu chuyển nhanh chóng trong khu vực, củng cố vị thế của châu Á trong chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy vậy, thách thức cũng không nhỏ. Điểm yếu lớn nhất là năng lực bắt kịp công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, tự động hóa hay robot. Quốc gia nào thích ứng nhanh sẽ chiếm ưu thế, ngược lại sẽ bị bỏ lại phía sau. Ngoài ra, nguy cơ phụ thuộc quá nhiều vào xuất khẩu, biến động địa chính trị và chi phí vận tải, sản xuất gia tăng cũng có thể làm giảm hiệu quả của quá trình đa dạng hóa.
Để tận dụng cơ hội, các quốc gia châu Á được khuyến nghị cần tăng tốc đầu tư vào hạ tầng số, logistics thông minh, hoàn thiện khung pháp lý cho thương mại điện tử, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc xây dựng môi trường đổi mới sáng tạo, khuyến khích khởi nghiệp, phát triển các trung tâm nghiên cứu – phát triển cũng là chìa khóa để nâng cao giá trị trong chuỗi sản xuất.
Nếu duy trì được đà cải cách, kết hợp hiệu quả với linh hoạt, châu Á không chỉ tiếp tục là công xưởng toàn cầu mà còn trở thành trung tâm tiêu thụ và đổi mới sáng tạo, đóng vai trò dẫn dắt kỷ nguyên mới của chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là thời điểm quyết định để các quốc gia trong khu vực khẳng định vị thế và tận dụng lợi thế chiến lược, đưa châu Á vươn lên thành động lực phát triển của kinh tế thế giới trong những thập niên tới.
