Một điểm mới đáng chú ý trong dự thảo là hệ thống phân loại đô thị được rút gọn chỉ còn 3 loại: I, II và III. Theo đó, sẽ không còn đánh giá đô thị loại đặc biệt và loại V như trước, đồng thời bỏ hạng mục “đô thị loại I thuộc tỉnh” để tránh sự chồng chéo.
Dự thảo quy định: Hà Nội và TP.HCM là đô thị loại đặc biệt. Các thành phố trực thuộc Trung ương còn lại (trừ Hà Nội và TP.HCM) sẽ được xếp vào đô thị loại I. Những tỉnh có định hướng thành lập thành phố trực thuộc Trung ương phải đảm bảo đạt tiêu chí đô thị loại I mới đủ điều kiện.
Khu vực đô thị thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được xác định theo quy hoạch, bao gồm phạm vi của một phường độc lập, cụm phường hoặc cụm phường – xã. Trong đó, khu vực giữ vai trò trung tâm sẽ được phân loại đô thị loại II, còn khu vực đô thị thông thường sẽ thuộc loại III. Các phường hoặc khu vực dự kiến thành lập phường phải đạt tiêu chuẩn phát triển tương ứng đô thị loại II hoặc III.
Dự thảo cũng nhấn mạnh: “Không thực hiện đánh giá phân loại đô thị loại đặc biệt đối với Thủ đô Hà Nội và TP.HCM”. Trong trường hợp thành lập thành phố trực thuộc Trung ương mới, để đáp ứng yêu cầu quản lý đặc biệt, UBND cấp tỉnh phải hoàn thành đánh giá, phân loại trong vòng tối đa 36 tháng kể từ ngày có quyết định thành lập.
Một nội dung quan trọng khác là đẩy mạnh phân quyền, phân cấp trong công tác công nhận phân loại đô thị. Theo đề xuất, Thủ tướng Chính phủ sẽ chỉ công nhận đô thị loại đặc biệt; Bộ Xây dựng công nhận đô thị loại I; UBND cấp tỉnh có thẩm quyền công nhận đô thị loại II, III và các phường. Chính phủ sẽ ban hành chi tiết về thủ tục, bảo đảm nguyên tắc “địa phương quyết định, địa phương chịu trách nhiệm”.
Bên cạnh đó, dự thảo sửa đổi tiêu chí phân loại đô thị, rút gọn từ 5 nhóm còn 3 nhóm chính: vai trò – vị trí và điều kiện phát triển kinh tế – xã hội; mức độ đô thị hóa; trình độ phát triển hạ tầng và tổ chức không gian. Đồng thời, bổ sung thêm các tiêu chuẩn mới về đô thị xanh, đô thị thông minh và khả năng ứng phó biến đổi khí hậu.
Đối với khu vực đô thị hình thành mới, dự thảo đưa ra yêu cầu cụ thể: dân số tối thiểu 20.000 người; mật độ dân số tối thiểu 300 người/km²; tỉ lệ lao động phi nông nghiệp từ 40% trở lên; cùng nhiều tiêu chí khác để đạt tiêu chuẩn đô thị loại III. Ngoài ra, đối với khu vực miền núi, biên giới, hải đảo, đồng bằng sông Cửu Long, cố đô và di sản UNESCO, dự thảo cho phép giảm chuẩn về dân số, mật độ và lao động phi nông nghiệp để đảm bảo tính khả thi.
Dự thảo nghị quyết này sẽ thay thế Nghị quyết 1210/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị quyết 26/2022), hứa hẹn tạo khung pháp lý mới, rõ ràng và linh hoạt hơn trong công tác phân loại đô thị, phù hợp với bối cảnh phát triển đô thị nhanh, đa dạng và ngày càng phức tạp.
