Nhà tâm lý học kiêm kinh tế học Herbert A. Simon từng cảnh báo từ năm 1971: “Một thế giới dư thừa thông tin sẽ dẫn tới nghèo nàn về sự chú ý”. Nửa thế kỷ sau, nhận định này đang hiện thực hóa rõ nét trên mạng xã hội, nơi con người liên tục cạnh tranh để giành lấy những cái nhìn thoáng qua.
Khái niệm “nền kinh tế chú ý” (attention economy) định hình một hệ thống mà giá trị không chỉ nằm ở năng lực hay tài sản hữu hình, mà ở khả năng thu hút sự quan tâm. Khi thời gian và sự tập trung của con người là hữu hạn, còn nguồn nội dung gần như vô tận, sự chú ý trở thành loại “tiền tệ” đặc biệt mà mọi cá nhân, tổ chức đều tìm cách sở hữu. Các nền tảng mạng xã hội giữ vai trò như những “chợ trung gian”, vận hành thuật toán để giữ chân người dùng càng lâu càng tốt, đồng thời “thưởng” cho những nội dung gây nghiện nhất. Người thành công trong việc chiếm lĩnh sự chú ý có thể nhanh chóng biến nó thành danh tiếng, cơ hội nghề nghiệp và lợi nhuận – từ các nhà sáng tạo trên TikTok, YouTube cho đến những thương hiệu khai thác tiếp thị lan truyền.
Một báo cáo năm 2024 của nhà nghiên cứu Maxi Heitmayer cho rằng cơ chế này tạo cảm giác dân chủ hóa cơ hội, bởi bất kỳ ai cũng có thể nổi tiếng chỉ sau một đêm. Tuy nhiên, đằng sau sự năng động ấy là những mảng tối khó tránh. Dù mang vẻ bình đẳng, nền kinh tế chú ý lại tiềm ẩn nguy cơ đào sâu bất bình đẳng xã hội. Việc “tích lũy” sự chú ý – thông qua lượng người theo dõi, danh tiếng hay uy tín – vẫn đòi hỏi nền tảng sẵn có, các mối quan hệ xã hội và nguồn lực ban đầu. Giống như quá trình tích lũy vốn trong nền kinh tế tiền tệ, không phải ai cũng xuất phát ngang bằng.
Con cái của người nổi tiếng thường sớm được chú ý, có lợi thế vượt trội trong “cuộc đua tương tác”. Ngược lại, đa số người dùng phải liên tục sáng tạo, đăng tải và duy trì mức tương tác cao để không bị “thuật toán bỏ rơi”. Đây là một dạng lao động số căng thẳng, liên tục, nhưng lại ít được công nhận như một hình thức lao động thực thụ. Hệ quả là xã hội hình thành sự phân tầng rõ rệt: một nhóm nhỏ “giàu chú ý” nắm giữ quyền lực và ảnh hưởng, còn phần đông còn lại trở thành lực lượng nuôi sống hệ thống bằng chính sự quan tâm của mình.
Không chỉ dừng ở khía cạnh kinh tế, “nền kinh tế chú ý” còn định hình lại cách con người nhìn nhận bản thân. Khi sự chú ý trở thành thước đo giá trị, việc được nhiều người quan tâm đồng nghĩa với thành công, trong khi bị lãng quên dễ dẫn đến cảm giác thất bại và không được công nhận. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng so sánh xã hội trên mạng có thể làm gia tăng lo âu, trầm cảm và tự ti, đặc biệt ở giới trẻ. Khi lượt xem, like, share trở thành “tiền tệ”, những tác động tâm lý này càng bị khuếch đại. Người dùng buộc phải giữ hình ảnh hấp dẫn để duy trì tương tác, lo sợ bị “bỏ lại phía sau” nếu một nội dung không đạt kỳ vọng.
Để thu hút sự chú ý, không ít người chọn cách tạo ra nội dung gây sốc, cực đoan hoặc tranh cãi. Điều này khiến môi trường trực tuyến trở nên cạnh tranh khốc liệt, dễ bào mòn tính chân thực trong giao tiếp xã hội. Các hành vi mang tính cộng đồng, nhân văn – vốn khó tạo hiệu ứng lan truyền – thường bị xem nhẹ, trong khi các nội dung kịch tính lại được đề cao. Khoảng cách giữa “người giàu chú ý” và “người nghèo chú ý” ngày càng mở rộng, đặt ra câu hỏi: liệu đây có phải là một hình thái mới của bất bình đẳng kỹ thuật số – nơi quyền lực và cơ hội gắn chặt với khả năng gây “viral” hơn là năng lực thực chất?
“Nền kinh tế chú ý” đang trở thành tầng hạ tầng vô hình của xã hội số, chi phối cách con người giao tiếp, lao động và định giá bản thân. Câu hỏi lớn đặt ra là: chúng ta sẵn sàng đánh đổi bao nhiêu – thời gian, năng lượng, thậm chí cả sự cân bằng tinh thần – chỉ để đổi lấy thêm một cái nhìn, một cú nhấp chuột hay một lượt chia sẻ?
