Philippines thông báo tạm ngừng nhập khẩu gạo xay xát thường và gạo xay xát kỹ trong 60 ngày (từ 1/9 đến 30/10) với mục đích bảo vệ nông dân trước biến động giá cả. Đồng thời, Indonesia công bố không nhập khẩu gạo cho đến hết năm 2025, viện dẫn sản lượng nội địa dồi dào và dự trữ gạo đạt mức cao nhất trong 57 năm qua.
Theo số liệu từ Cục Xuất nhập khẩu, trong 8 tháng đầu năm 2025, Việt Nam đã xuất khẩu gần 6,37 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch hơn 3,26 tỷ USD. So cùng kỳ năm 2024, khối lượng tăng khoảng 3,7%, nhưng giá trị lại giảm tới 15,4%, bất chấp năm trước là năm kỷ lục về xuất khẩu gạo. Trong số các thị trường nhập khẩu, Philippines vẫn là đối tác lớn nhất, với gần 2,9 triệu tấn, chiếm 46% tổng lượng xuất khẩu.
Tuy nhiên, thị trường Indonesia sụt giảm nghiêm trọng: từ vị trí thị trường nhập khẩu lớn thứ hai vào năm 2024, sau 8 tháng năm 2025 Indonesia gần như rút khỏi danh sách khi chỉ nhập hơn 25.000 tấn gạo, giảm gần 97% so với cùng kỳ năm trước.
Việc phụ thuộc lớn vào một vài thị trường khiến rủi ro lan toả nhanh chóng. Philippines bình quân nhập chiếm 40-45% tổng lượng xuất khẩu gạo trong 5 năm qua. Khi nước này dừng nhập khẩu, nhiều hợp đồng phải đình hoãn, tồn kho tăng, thanh khoản bị ảnh hưởng, giá trong nước có xu hướng giảm. Doanh nghiệp đối diện áp lực về tín dụng, nông dân lo lắng đầu ra cho sản phẩm.
Để ứng phó, Chính phủ đã ban hành Công điện số 160 ngày 9/9/2025, yêu cầu các giải pháp tổng thể: tháo gỡ tín dụng, thuế, xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường xuất khẩu. Tại cuộc họp ngày 11/9, Quyền Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn nhấn mạnh cần vừa đối phó ngắn hạn, vừa xây dựng chiến lược dài hạn, khai thác vụ thu đông, tái cơ cấu sản xuất để bảo đảm lợi nhuận và củng cố niềm tin cho người trồng lúa.
Một số doanh nghiệp cũng chủ động hành động để giảm thiểu rủi ro. Ông Phạm Thái Bình – Chủ tịch HĐQT kiêm Phó Tổng giám đốc Công ty Trung An – cho biết vụ hè thu cơ bản đã thu hoạch xong nên tác động của việc Philippines tạm dừng nhập khẩu chưa rõ ràng. Bà Bùi Thị Thanh Tâm – Chủ tịch Vinafood1 – cam kết doanh nghiệp sẽ tiếp tục thu mua và tạm trữ hàng trăm nghìn tấn gạo nhằm ổn định nguồn cung và giá, giúp nông dân an tâm sản xuất.
Ngoài ra, Việt Nam đang nỗ lực đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Trong 8 tháng đầu năm 2025, các thị trường có mức tăng trưởng mạnh gồm Bờ Biển Ngà với 753.700 tấn, chiếm 11,85% tổng lượng, tăng 1,5 lần so với cùng kỳ; Ghana đạt 663.000 tấn, chiếm 10,4%; Trung Quốc nhập 565.300 tấn, chiếm 8,9%, tăng tới 141%; Bangladesh có mức tăng đột biến lên tới 26.800% về lượng và 16.300% về kim ngạch, trở thành một trong những thị trường phát triển nhanh nhất.
Dự kiến Philippines sẽ tiếp tục giữ vị trí thị trường nhập khẩu lớn nhất cả năm 2025 với khoảng 4,35 triệu tấn gạo từ Việt Nam, nhờ nhu cầu dài hạn vẫn cao. Song sự kiện Indonesia gần như đóng cửa thị trường là lời cảnh tỉnh về rủi ro chính sách mà ngành gạo phải đối mặt.
Hiện “bài toán lệ thuộc kép” – phụ thuộc cả về thị trường lẫn về chính sách của đối tác – không còn là cảnh báo xa vời mà đã trở thành thực tế. Giải pháp nằm ở việc mở rộng xuất khẩu sang các châu lục như Trung Đông, châu Phi, Nam Mỹ, nâng cao chất lượng sản phẩm, áp dụng công nghệ để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Khi thực hiện được, ngành gạo Việt Nam mới có thể giảm thiểu tổn thương từ sự phụ thuộc và bảo đảm phát triển bền vững.
