Theo Bộ luật Dân sự 2015, nếu người chết không để lại di chúc, di sản – bao gồm quyền sử dụng đất – sẽ được chia theo pháp luật. Nghĩa là tài sản được chia cho các hàng thừa kế theo thứ tự ưu tiên: hàng thứ nhất gồm vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và con đẻ, con nuôi của người mất; nếu không còn ai ở hàng này thì mới xét đến hàng thừa kế thứ hai. Tất cả những người cùng hàng thừa kế đều có quyền ngang nhau đối với phần tài sản được chia.
Để chứng minh quyền thừa kế, người yêu cầu cần có giấy tờ xác nhận quan hệ nhân thân với người để lại di sản. Cụ thể là giấy khai sinh, sổ hộ khẩu, giấy đăng ký kết hôn hoặc quyết định nhận con nuôi. Đây là căn cứ đầu tiên để cơ quan chức năng xác định người đó có thuộc hàng thừa kế hợp pháp hay không. Trong trường hợp quan hệ huyết thống không rõ ràng, có thể phải bổ sung xác nhận từ UBND cấp xã hoặc kết quả giám định ADN nếu có tranh chấp.
Song song với đó, người thừa kế cần chuẩn bị giấy chứng tử của người để lại đất, để chứng minh thời điểm mở thừa kế. Nếu người mất không có giấy chứng tử, có thể thay thế bằng giấy báo tử hoặc quyết định của tòa án tuyên bố mất tích, đã chết. Việc xác định chính xác thời điểm này rất quan trọng, bởi nó ảnh hưởng đến thời hiệu khởi kiện và chia di sản theo quy định của pháp luật.
Tiếp theo, cần xác định rõ tình trạng pháp lý của mảnh đất thừa kế. Nếu đất đã có sổ đỏ đứng tên người mất, quá trình làm thủ tục sẽ thuận lợi hơn vì quyền sử dụng đất đã được Nhà nước công nhận. Nếu chưa có sổ, người thừa kế phải cung cấp các giấy tờ chứng minh quá trình sử dụng ổn định như giấy tờ mua bán, nộp thuế đất, biên lai đóng tiền nhà đất, hoặc xác nhận sử dụng lâu dài của chính quyền địa phương. Đây là cơ sở để được xem xét cấp sổ lần đầu đứng tên người thừa kế hợp pháp.
Khi có nhiều người cùng hàng thừa kế, tất cả phải lập văn bản khai nhận di sản hoặc thỏa thuận phân chia di sản. Văn bản này cần được công chứng hoặc chứng thực tại UBND xã, phường nơi có đất. Trong văn bản, các bên phải ghi rõ thông tin về người để lại di sản, mảnh đất, tỷ lệ chia thừa kế và sự đồng thuận của tất cả người có quyền. Nếu có người không đồng ý hoặc vắng mặt, hồ sơ sẽ bị tạm dừng cho đến khi giải quyết xong tranh chấp.
Trường hợp chỉ có một người thừa kế duy nhất, thủ tục sẽ đơn giản hơn. Người đó chỉ cần làm đơn khai nhận di sản, nộp kèm giấy tờ nhân thân, chứng tử, và sổ đỏ của người mất. Sau khi được công chứng, người này có thể nộp hồ sơ sang tên tại Văn phòng đăng ký đất đai. Cơ quan chức năng sẽ cập nhật tên người thừa kế vào sổ đỏ sau khi xác minh đủ điều kiện.
Nếu người để lại đất mất quá lâu và thời hiệu thừa kế đã hết (10 năm), thì việc chia thừa kế sẽ không còn giá trị pháp lý theo thủ tục khởi kiện. Tuy nhiên, những người đang quản lý, sử dụng ổn định tài sản có thể được xem xét công nhận quyền sử dụng đất theo thực tế, nếu không có tranh chấp. Khi đó, cơ quan địa phương sẽ căn cứ hồ sơ, xác nhận của các thành viên trong gia đình để giải quyết cấp sổ đỏ theo quy định.
Một vấn đề thường gặp là đất do cha mẹ để lại chưa tách thửa hoặc chưa sang tên từ người ông, người bà, khiến việc chứng minh thừa kế phức tạp hơn. Trong tình huống này, cần truy ngược hồ sơ sử dụng đất, xác nhận người mất là người trực tiếp sử dụng, quản lý mảnh đất đó. Sau đó, những người thuộc hàng thừa kế hợp pháp của họ mới có quyền lập hồ sơ khai nhận di sản, kế thừa quyền sử dụng từ thế hệ trước.
Khi có tranh chấp hoặc không đạt được sự đồng thuận giữa các đồng thừa kế, người có quyền lợi liên quan có thể khởi kiện ra tòa án nhân dân cấp huyện nơi có đất. Tòa sẽ xem xét toàn bộ chứng cứ, nhân thân, hồ sơ pháp lý để ra phán quyết chia thừa kế hoặc công nhận quyền sử dụng đất cho một hoặc nhiều người. Bản án hoặc quyết định của tòa là căn cứ cuối cùng để cơ quan đăng ký đất đai sang tên sổ đỏ.
Trong quá trình chứng minh quyền thừa kế, công chứng và chứng thực là hai bước không thể thiếu. Mọi văn bản khai nhận, thỏa thuận, hoặc ủy quyền đều phải được chứng thực để đảm bảo giá trị pháp lý. Người thừa kế nên lưu ý thực hiện đúng quy trình, tránh viết tay hoặc giao dịch miệng, bởi những giấy tờ không được công chứng sẽ không có giá trị khi nộp hồ sơ sang tên.
Tóm lại, khi không có di chúc, việc chứng minh quyền thừa kế đất dựa trên ba yếu tố chính: quan hệ nhân thân hợp pháp, quyền sử dụng đất của người mất, và sự đồng thuận giữa những người cùng hàng thừa kế. Việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, thực hiện công chứng, kê khai minh bạch sẽ giúp quá trình cấp sổ diễn ra thuận lợi, đồng thời hạn chế nguy cơ tranh chấp. Trong mọi trường hợp, sự rõ ràng về pháp lý và minh bạch về thông tin vẫn là “chìa khóa vàng” giúp bảo vệ quyền lợi của người thừa kế hợp pháp.
