Theo quy định tại Luật Đất đai 2024 và Luật Nuôi con nuôi 2010, con nuôi hợp pháp có quyền như con ruột, bao gồm cả quyền được đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở (sổ đỏ). Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là việc nhận nuôi phải được cơ quan có thẩm quyền công nhận bằng quyết định đăng ký nuôi con nuôi hợp pháp. Nếu việc nuôi con chỉ là tự nguyện giữa các bên mà không đăng ký, thì quyền tài sản – bao gồm cả quyền đứng tên sổ đỏ – sẽ không được pháp luật bảo vệ.
Trong thực tế, việc ghi tên con nuôi trên sổ đỏ có thể thực hiện ở hai giai đoạn khác nhau. Thứ nhất, trong trường hợp cha mẹ muốn chuyển quyền sử dụng đất cho con nuôi, có thể làm thủ tục tặng cho hoặc chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Hồ sơ cần có bao gồm: giấy tờ tùy thân của các bên, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyết định công nhận con nuôi, và hợp đồng tặng cho được công chứng hoặc chứng thực tại văn phòng công chứng hoặc UBND cấp xã. Sau khi hoàn tất, con nuôi sẽ được ghi tên là chủ sở hữu mới trên sổ đỏ.
Thứ hai, nếu con nuôi được thừa kế đất đai từ cha mẹ nuôi, thì việc ghi tên được thực hiện thông qua thủ tục khai nhận di sản thừa kế. Trong trường hợp có di chúc, người con nuôi được nêu rõ trong di chúc sẽ là người thụ hưởng hợp pháp. Nếu không có di chúc, con nuôi vẫn được hưởng phần di sản như con ruột theo quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, nằm trong hàng thừa kế thứ nhất. Khi đã hoàn tất việc phân chia, người con nuôi sẽ được ghi tên trên sổ đỏ mới đứng riêng hoặc đồng sở hữu cùng các đồng thừa kế khác.
Đáng lưu ý, nhiều trường hợp hiện nay gặp vướng mắc do thiếu giấy tờ chứng minh quan hệ nuôi con hợp pháp. Khi đó, dù có ý nguyện của cha mẹ nuôi hoặc giấy tờ viết tay, cơ quan đăng ký đất đai vẫn không thể chấp nhận. Vì vậy, việc đăng ký nuôi con nuôi hợp pháp tại UBND cấp xã nơi thường trú của cha mẹ nuôi là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo tính pháp lý lâu dài. Hồ sơ gồm tờ khai đăng ký nuôi con nuôi, giấy khám sức khỏe, lý lịch tư pháp, giấy xác nhận tình trạng hôn nhân và các giấy tờ liên quan đến người được nhận nuôi.
Trong trường hợp người con nuôi là trẻ em dưới 18 tuổi, việc ghi tên trực tiếp trên sổ đỏ có thể bị hạn chế, bởi theo quy định, người dưới 18 tuổi chưa có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Khi đó, tài sản có thể được ghi nhận là tài sản do cha mẹ nuôi quản lý hợp pháp cho đến khi con đủ tuổi trưởng thành, hoặc lập thủ tục ủy quyền cho người giám hộ quản lý thay.
Nếu gia đình có nhiều người con (cả ruột và nuôi), việc ghi tên đồng sở hữu trên sổ đỏ cũng cần sự đồng thuận bằng văn bản của tất cả các bên. Giấy chứng nhận khi đó sẽ ghi theo hình thức “đồng sở hữu”, kèm tỷ lệ phần trăm quyền sử dụng đất hoặc quyền sở hữu nhà ở, tùy theo thỏa thuận và hồ sơ chứng minh nguồn gốc tài sản.
Thực tế, nhiều tranh chấp nhà đất phát sinh khi cha mẹ nuôi mất mà không để lại di chúc, hoặc di chúc không được công chứng, dẫn đến việc con nuôi bị loại khỏi danh sách thừa kế. Vì thế, để tránh rủi ro, cha mẹ nuôi nên lập di chúc hợp pháp, ghi rõ phần tài sản dành cho con nuôi, đồng thời lưu ý công chứng di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc UBND để đảm bảo hiệu lực pháp lý.
Về mặt thuế, việc chuyển quyền sử dụng đất cho con nuôi hợp pháp cũng được miễn thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ, tương tự như chuyển cho con ruột. Cụ thể, theo Điều 4 Luật Thuế thu nhập cá nhân và Nghị định 10/2022/NĐ-CP, tặng cho bất động sản giữa cha mẹ nuôi và con nuôi hợp pháp được miễn toàn bộ nghĩa vụ thuế, giúp giảm đáng kể chi phí sang tên sổ đỏ.
Nhìn chung, cách ghi tên con nuôi trên sổ đỏ không khác nhiều so với con ruột, nhưng đòi hỏi người dân phải cẩn trọng trong việc hoàn thiện hồ sơ nuôi con hợp pháp và chứng minh mối quan hệ này khi thực hiện các thủ tục về đất đai. Việc tuân thủ đúng quy định không chỉ đảm bảo quyền lợi tài sản của con nuôi mà còn thể hiện trách nhiệm, tình cảm và sự công bằng trong gia đình.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi khái niệm “gia đình” ngày càng mở rộng và đa dạng, việc ghi tên con nuôi trên sổ đỏ không chỉ là thủ tục hành chính, mà còn là sự công nhận đầy đủ quyền làm con, quyền được yêu thương và thừa hưởng hợp pháp – một hành động nhân văn thể hiện sự bình đẳng và tôn trọng trong mỗi gia đình Việt.
