Trước hết cần phân biệt rõ mương nội bộ, mương thủy lợi, mương thoát nước công cộng và mương tự đào. Nếu mương là đất công, thuộc quản lý của Nhà nước như mương thủy lợi, mương tiêu thoát, hành lang bảo vệ kênh rạch thì mọi hành vi lấp mương mở rộng đất đều bị xem là lấn chiếm. Theo quy định, phần đất lấn chiếm này không được cấp sổ và có thể bị buộc khôi phục hiện trạng.
Trong trường hợp mương chỉ là rãnh thoát nước nhỏ do người dân tự đào trong đất của gia đình, sau này lấp lại để sử dụng thì phần đất này vẫn có khả năng được công nhận. Điều quan trọng là phải chứng minh mương đó không thuộc đất công, không nằm trong hành lang bảo vệ công trình thủy lợi và không phục vụ chức năng thoát nước chung của khu dân cư.
Một yếu tố quyết định là quy hoạch sử dụng đất tại thời điểm xin cấp sổ. Nếu vị trí mương cũ đã được điều chỉnh quy hoạch, không còn là đất thủy lợi hoặc đất công trình công cộng, thì người sử dụng có thể làm hồ sơ xin cấp sổ đỏ bình thường. Nhiều địa phương sau khi cải tạo, nâng cấp hệ thống thoát nước đã bỏ quy hoạch mương cũ, cho phép người dân hợp thức hóa phần đất này.
Ngoài ra, cơ quan địa chính sẽ kiểm tra xem phần đất lấp mương có bị khiếu nại hoặc tranh chấp hay không. Nếu khu dân cư xác nhận mương đã bỏ từ lâu, việc lấp mương không ảnh hưởng dòng chảy tự nhiên và không gây cản trở thoát nước, hồ sơ cấp sổ thường được xem xét dễ dàng hơn. Xác nhận của tổ trưởng dân phố hoặc UBND xã là căn cứ rất quan trọng.
Nếu mương thuộc quản lý Nhà nước nhưng đã bị lấp cách đây nhiều năm, hiện thực tế không còn chức năng và địa phương đã bỏ khỏi quy hoạch, thì gia đình có thể làm thủ tục xin thuê, xin chuyển mục đích hoặc xin giao đất có thu tiền tùy từng địa phương. Khi hoàn tất nghĩa vụ tài chính, phần đất này vẫn có thể được cấp sổ.
Một số trường hợp đất lấp mương nằm trong khu vực quy hoạch mở rộng đường, làm cống hoặc giữ hành lang thoát nước, thì dù sử dụng lâu năm cũng không được công nhận. Cơ quan đăng ký đất đai sẽ chỉ cấp sổ cho phần đất hợp lệ, phần lấp mương sẽ bị loại khỏi diện tích sổ đỏ.
Thủ tục để được xem xét cấp sổ với đất từng là mương gồm:
• Đơn xin cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
• Xác nhận nguồn gốc sử dụng đất từ UBND xã
• Bản trích đo hiện trạng thửa đất
• Biên bản xác nhận mốc giới, ranh giới với hộ liền kề
• Văn bản kiểm tra quy hoạch, thể hiện mương không còn chức năng công cộng
Trong nhiều trường hợp, cơ quan địa chính sẽ xuống thực địa để đánh giá độ an toàn của khu vực đã lấp mương. Nếu việc lấp mương gây nguy cơ ngập úng, sai quy hoạch hoặc ảnh hưởng hệ thống thoát nước chung, hồ sơ sẽ bị từ chối.
Tóm lại, đất bị lấp mương có được cấp sổ hay không hoàn toàn phụ thuộc vào việc mương đó có phải đất công hay không, có còn trong quy hoạch hay đã bỏ chức năng thủy lợi. Nếu chứng minh được mương không phải tài sản Nhà nước, không thuộc hành lang thoát nước và đã được sử dụng ổn định từ lâu, người dân vẫn có thể xin cấp sổ đỏ theo quy định.
