Theo quy định, hành lang an toàn lưới điện là khu vực hai bên đường dây điện, được xác định dựa trên cấp điện áp, nhằm đảm bảo an toàn cho con người, công trình và vận hành hệ thống. Với điện áp 220kV, hành lang bảo vệ có thể rộng tới 15m mỗi bên; còn với đường dây 500kV, phạm vi bảo vệ có thể lên đến 35m. Trong phạm vi này, người dân không được xây dựng nhà ở kiên cố, công trình tầng cao hoặc trồng cây cao vượt giới hạn, bởi nguy cơ chạm điện, phóng điện là rất lớn.
Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều khu dân cư, đặc biệt ở vùng ven đô, khu tái định cư hoặc các tuyến đường mở mới, ranh giới hành lang điện không được cắm mốc rõ ràng. Điều này khiến người mua đất, dù có kiểm tra giấy tờ, vẫn dễ “dính” quy hoạch. Một số trường hợp còn bị cò đất hoặc chủ cũ che giấu thông tin, khiến mảnh đất sau khi sang tên mới phát hiện nằm trọn trong vùng hạn chế.
Về pháp lý, đất trong hành lang lưới điện vẫn có thể được cấp sổ đỏ nếu phù hợp quy hoạch sử dụng đất và không vi phạm hành lang an toàn. Tuy nhiên, phần diện tích nằm trong vùng hành lang sẽ bị hạn chế mục đích sử dụng, ghi chú rõ trong Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Điều này đồng nghĩa, người sở hữu không thể xây dựng nhà ở kiên cố, không được chuyển mục đích sang đất ở, và việc chuyển nhượng, thế chấp cũng trở nên khó khăn hơn.
Trong trường hợp đã xây dựng, nếu bị xác định vi phạm hành lang an toàn, chủ nhà buộc phải tháo dỡ phần công trình vi phạm. Nhà nước có thể bồi thường, hỗ trợ thiệt hại nếu khu vực đó được xác định là đã có quy hoạch từ trước nhưng người dân chưa được thông báo hoặc công khai đầy đủ. Tuy nhiên, mức bồi thường thường chỉ tính theo giá trị đất nông nghiệp hoặc đất phi nông nghiệp, không tính giá trị công trình.
Vậy giải pháp nào cho người lỡ mua đất nằm trong hành lang lưới điện? Trước hết, người dân cần kiểm tra kỹ lại hồ sơ địa chính tại Văn phòng đăng ký đất đai hoặc Phòng Tài nguyên & Môi trường địa phương để xác định chính xác phần diện tích bị ảnh hưởng. Nếu đất nằm ngoài phạm vi bảo vệ hành lang nhưng bị “vướng ranh”, có thể đề nghị cơ quan điện lực phối hợp đo đạc lại, lập biên bản xác định ranh giới mới. Nhiều trường hợp thực tế cho thấy, sai số đo đạc hoặc quy hoạch cũ chưa cập nhật khiến người dân bị thiệt oan.
Trong trường hợp diện tích bị ảnh hưởng lớn, chủ đất có thể làm đơn đề nghị bồi thường, hỗ trợ hoặc hoán đổi đấttheo chính sách hiện hành. Một số địa phương như Hà Nội, Đồng Nai, Bình Dương từng triển khai chính sách đổi đất có giá trị tương đương hoặc hỗ trợ tái định cư cho hộ dân nằm trong phạm vi hành lang điện cao thế. Ngoài ra, nếu đất vẫn còn khả năng sử dụng làm vườn, kho tạm, bãi gửi xe hoặc cây xanh cảnh quan, chủ sở hữu có thể xin điều chỉnh lại mục đích cho phù hợp quy hoạch, tránh để đất “bỏ hoang” gây lãng phí.
Về lâu dài, để tránh rơi vào tình huống tương tự, người mua cần tra cứu quy hoạch chi tiết, bản đồ hành lang an toàn lưới điện trước khi ký hợp đồng. Việc yêu cầu bên bán cung cấp trích lục thửa đất, hồ sơ kỹ thuật thửa và xác nhận không nằm trong vùng quy hoạch là bước bắt buộc. Ngoài ra, với khu vực có đường điện cao thế chạy qua, nên thuê đơn vị đo đạc độc lập để xác định chính xác ranh giới an toàn.
Đất nằm trong hành lang lưới điện không hoàn toàn “vô giá trị”, nhưng giá trị sử dụng và thanh khoản bị giảm đáng kể. Một số người có thể tận dụng cho mục đích thương mại nhẹ, như làm kho chứa, trồng cây ngắn ngày, song rủi ro pháp lý và an toàn vẫn luôn tiềm ẩn. Chính vì vậy, việc hiểu đúng quy định, chủ động xử lý sớm và có kế hoạch sử dụng hợp lý sẽ giúp người dân giảm thiểu thiệt hại và bảo toàn tài sản.
Trong bối cảnh nhiều địa phương đang rà soát, điều chỉnh quy hoạch hành lang an toàn điện, đây cũng là cơ hội để người dân có đất “vướng quy hoạch” được xem xét, điều chỉnh ranh giới phù hợp thực tế. Việc nắm rõ pháp lý, chủ động làm việc với cơ quan chức năng và có phương án sử dụng linh hoạt chính là chìa khóa giúp người dân tìm được “lối thoát” an toàn cho mảnh đất tưởng như đã mất giá trị.
