Thanh tra Chính phủ vừa triển khai một đợt thanh tra quy mô lớn, trực tiếp kiểm tra bốn dự án thủy lợi trọng điểm thuộc quyền quản lý của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (NN&PTNT). Các dự án gồm: Quản lý nước Bến Tre JICA-3, Hồ chứa nước Krông Pách Thượng (Đắk Lắk), Hồ chứa nước Bản Mồng giai đoạn 1 (Nghệ An), và công trình thủy lợi Hồ chứa nước Ia Mơr (Đắk Lắk – Gia Lai).
Đây được xem là một trong những đợt thanh tra diện rộng hiếm có trong nhiều năm trở lại đây, với kỳ vọng làm rõ những nguyên nhân dẫn tới chậm tiến độ, phát hiện sai phạm (nếu có) và đưa ra các kiến nghị khắc phục kịp thời. Mục tiêu là đẩy nhanh quá trình hoàn thành các công trình, tránh tình trạng lãng phí tài nguyên đất đai và vốn đầu tư công.
Theo kế hoạch, quá trình thanh tra bắt đầu trong tháng 7/2025, kết luận chính thức sẽ được ban hành trước ngày 25/9. Sau đó, toàn bộ kết quả sẽ được tổng hợp và báo cáo lên Thủ tướng Chính phủ vào đầu tháng 10.
Dự án Quản lý nước Bến Tre JICA-3 có tổng mức đầu tư lên tới 6.200 tỷ đồng, sử dụng nguồn vốn vay ODA từ Chính phủ Nhật Bản. Dự án được Bộ NN&PTNT phê duyệt điều chỉnh vào năm 2017 và giao cho Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng Thủy lợi 9 làm chủ đầu tư, phối hợp cùng Ban Quản lý Dự án Công trình NN&PTNT tỉnh Bến Tre thực hiện giải phóng mặt bằng.
Theo thiết kế, dự án gồm 8 cống ngăn mặn – trữ ngọt quy mô lớn. Tuy nhiên, đến nay mới hoàn thành được 2 cống, trong khi 6 cống còn lại vẫn đang trong tình trạng chậm triển khai, có nguy cơ kéo dài thời gian hoàn thành toàn bộ dự án. Đây là một điểm nghẽn lớn đòi hỏi rà soát kỹ lưỡng cả về năng lực quản lý lẫn cơ chế phối hợp địa phương.
Dự án này có tổng mức đầu tư 5.536 tỷ đồng, chia thành hai giai đoạn: giai đoạn 1 trị giá 4.415 tỷ đồng và giai đoạn 2 là 1.120 tỷ đồng. Chủ đầu tư là Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng Thủy lợi 9, phối hợp với Ban Quản lý Dự án Đầu tư xây dựng các công trình giao thông – nông nghiệp tỉnh Đắk Lắk.
Giai đoạn 1 đã hoàn thành và được khánh thành vào tháng 4/2025 với nhiều hạng mục quan trọng: cụm đầu mối, hệ thống kênh chính Bắc – Nam, phục vụ tưới tiêu cho 14.900 ha đất canh tác và cấp nước sinh hoạt cho gần 73.000 người. Tuy nhiên, giai đoạn 2 – triển khai hệ thống kênh cấp dưới – vẫn đang trì trệ vì gặp trở ngại trong công tác giải phóng mặt bằng và điều phối vốn.
Khởi công từ năm 2010, dự án Hồ chứa nước Bản Mồng là công trình đa mục tiêu với tổng vốn đầu tư ban đầu 4.455 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến năm 2023, dự án được điều chỉnh lên 5.552 tỷ đồng. Chủ đầu tư là Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng Thủy lợi 4, còn phần bồi thường, tái định cư do Sở NN&MT Nghệ An đảm trách.
Hồ có dung tích thiết kế 225 triệu m³, cung cấp nước tưới cho gần 19.000 ha đất, đồng thời phục vụ sinh hoạt, phát triển thủy điện và điều tiết lũ. Nhưng đến nay, việc giải phóng mặt bằng vẫn chưa hoàn tất, còn vướng khoảng 226 ha đất liên quan tới gần 80 hộ dân. Nhiều hạng mục như khu tái định cư, đường kết nối vẫn tạm dừng thi công.
Đặc biệt, dự án đã bị Bộ Công an khởi tố vụ án hình sự vào tháng 10/2024 do phát hiện vi phạm nghiêm trọng trong kế toán và đấu thầu. Có 8 bị can là cán bộ Ban 4 và doanh nghiệp tư nhân đã bị bắt giữ vì gây thất thoát lớn cho ngân sách.
Được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2005 với vốn đầu tư hơn 1.263 tỷ đồng, dự án này từng được kỳ vọng là công trình trọng điểm liên tỉnh. Tuy nhiên, đến năm 2015, mức đầu tư bị điều chỉnh giảm xuống còn hơn 1.160 tỷ đồng – và vẫn không cải thiện tiến độ.
Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng Thủy lợi 8 là chủ đầu tư, phần giải phóng mặt bằng giao cho UBND tỉnh Gia Lai và Đắk Lắk. Dù hệ thống kênh dẫn nước từ Gia Lai về Đắk Lắk đã cơ bản hoàn thành, nhưng công tác bồi thường vẫn là "nút thắt" lớn. Nhiều hộ dân chưa nhận tiền hỗ trợ; trong khi đó, nhiều cán bộ đã bị phát hiện lập chứng từ khống, chiếm đoạt tiền ngân sách.
Ngày 30/6/2025, TAND tỉnh Gia Lai đã tuyên án đối với 8 bị cáo liên quan đến các hành vi chiếm đoạt, vi phạm quản lý tài chính, gây thiệt hại hàng tỷ đồng cho Nhà nước.
Bốn dự án nêu trên đều có điểm chung là quy mô lớn, mục tiêu kinh tế – xã hội quan trọng nhưng bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi chậm trễ, sai phạm và bất cập trong công tác giải phóng mặt bằng, quản lý đầu tư.
Trong bối cảnh ngân sách nhà nước đang gặp nhiều áp lực, việc sử dụng vốn đầu tư công không hiệu quả là điều cần được chấn chỉnh. Việc Thanh tra Chính phủ vào cuộc là bước cần thiết để làm rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm sai phạm và đưa ra khuyến nghị thiết thực nhằm cải thiện quản lý đầu tư công trong lĩnh vực thủy lợi – một trụ cột quan trọng của chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững.
Dư luận đang chờ đợi một kết luận minh bạch, khách quan, đồng thời kỳ vọng các dự án thủy lợi trọng điểm sẽ không còn là "điểm đen" trong đầu tư công, mà thực sự trở thành đòn bẩy phát triển cho các địa phương.
