Trước hết, cần xác định rõ: đất có phần mộ tổ tiên vẫn được cấp sổ đỏ, miễn là việc chôn cất không vi phạm quy hoạch, không nằm trong khu bảo vệ di tích, không thuộc đất công và không gây tranh chấp. Phần mộ trên đất được xem là tài sản gắn liền với quyền sử dụng đất, không phải yếu tố cản trở cấp giấy chứng nhận. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, chính quyền địa phương sẽ yêu cầu xác minh nguồn gốc đất và nguồn gốc phần mộ để tránh sai phạm khi cấp sổ.
Điều kiện quan trọng nhất để được cấp sổ là người làm đơn phải chứng minh quyền sử dụng đất hợp pháp. Nếu là đất ông cha để lại, cần có giấy tờ như: giấy kê khai sử dụng đất qua các thời kỳ, biên lai thuế đất, giấy tờ viết tay của họ hàng, bản đồ 299, hoặc xác nhận sử dụng ổn định lâu dài của UBND xã. Nếu là đất do tự khai hoang, phải chứng minh sử dụng ổn định trước năm 1993 và không có tranh chấp.
Về mặt pháp lý, sự tồn tại của phần mộ không làm thay đổi loại đất. Nếu đất vốn là đất ở thì vẫn được cấp sổ đỏ đất ở; nếu là đất nông nghiệp thì vẫn giữ nguyên mục đích đất nông nghiệp. Tuy nhiên, người dân không được tự ý xây dựng nhà ở kiên cố trên phần đất có mộ nếu chưa xin phép di dời mộ theo quy định.
Khi làm hồ sơ xin cấp sổ, cần chuẩn bị:
1. Đơn xin cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
2. Giấy tờ chứng minh nguồn gốc đất.
3. Sơ đồ thửa đất hoặc trích đo địa chính.
4.Xác nhận của xã về việc đất sử dụng ổn định, không tranh chấp.
Trong quá trình xét duyệt, địa phương có thể yêu cầu người dân cam kết bảo tồn phần mộ hoặc xin ý kiến các đồng thừa kế nếu phần đất thuộc sở hữu chung của dòng họ.
Một trường hợp đặc biệt là khi mộ nằm trong vị trí xây dựng công trình – nhà ở, đường đi, hoặc ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất. Khi đó, để cấp sổ đỏ theo đúng mục đích đất ở, gia chủ có thể phải thực hiện thủ tục di dời mộ theo quy định của Luật Dân sự và các văn bản hướng dẫn. Việc di dời cần thông báo với thân nhân, làm lễ bốc mộ, xin cấp phép của UBND xã, sau đó mới hoàn thiện hồ sơ cấp sổ.
Nếu phần mộ thuộc dòng họ, không phải tài sản riêng của hộ gia đình, khi làm sổ có thể phát sinh tranh chấp. Chính quyền sẽ yêu cầu họp dòng họ để lập biên bản thống nhất, trong đó nêu rõ quyền quản lý thửa đất và cách bảo tồn phần mộ. Chỉ khi đồng thuận, hồ sơ mới tiếp tục được giải quyết.
Trong trường hợp đất có mộ nằm trên diện tích cần tách thửa hoặc chuyển mục đích sử dụng, người dân phải đo đạc lại hiện trạng và xác định khu vực dành cho phần mộ. Nếu mộ nằm đúng vị trí hành lang kỹ thuật, quy hoạch đường giao thông hoặc đất công ích, việc cấp sổ sẽ bị hạn chế hoặc phải di dời.
Nhìn chung, mộ tổ tiên không phải lý do để bị từ chối cấp sổ đỏ, miễn là người sử dụng đất có đủ giấy tờ, đất không vi phạm quy hoạch và không có tranh chấp liên quan. Việc xử lý phần mộ chỉ cần đảm bảo đúng phong tục, đúng thủ tục hành chính và có sự thống nhất trong gia tộc. Khi hoàn tất mọi điều kiện, cơ quan cấp sổ sẽ cấp giấy chứng nhận bình thường như các thửa đất khác.
