Từ ngày 1/7, một phần diện mạo hành chính mới của TP HCM được định hình, trên cơ sở sáp nhập TP HCM, tỉnh Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu. Trong quá trình tái cấu trúc này, nhiều địa danh cũ vẫn được giữ lại, trong đó có cái tên gắn liền với công lao mở đất phương Nam – phường Bà Rịa.
Trước đây, Bà Rịa là tên của một thành phố thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Giờ đây, TP Bà Rịa sau sắp xếp hành chính từ 10 đơn vị, chỉ còn lại 3 phường: Bà Rịa, Long Hương và Tam Long. Riêng phường Bà Rịa được thành lập trên cơ sở hợp nhất toàn bộ diện tích và dân số của các phường: Phước Trung, Phước Nguyên, Long Toàn và Phước Hưng.
Nhưng điều đáng chú ý nhất không chỉ nằm ở cấu trúc hành chính – mà là câu chuyện về cái tên Bà Rịa, người phụ nữ không họ, không dòng dõi quý tộc, nhưng được tôn vinh như một “Nữ anh hùng mở cõi”.
Theo tư liệu tại Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu, bà Rịa sinh năm 1665 tại Phú Yên, năm 15 tuổi theo gia đình và đoàn lưu dân vào Nam lập nghiệp. Vùng đất họ đến khi ấy còn hoang vu, thuộc phía Nam Trấn Biên (nay là Biên Hoà). Không có dòng dõi hoàng tộc, chẳng phải công thần triều đình, nhưng bằng sự cương nghị, quyết đoán và bản lĩnh hơn người, bà nhanh chóng trở thành thủ lĩnh trong đoàn lưu dân, dẫn dắt dân chúng khai hoang, biến vùng đất hoang vu thành ruộng đồng, làng mạc, vườn cây trù phú.
Năm Mậu Dần (1698), khi quân Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh gặp trở ngại vì đường sá, cầu cống bị bão lũ tàn phá, bà đã huy động nhân dân sửa chữa, hỗ trợ quân đội hoàn thành nhiệm vụ mở cõi phương Nam.
Cảm phục tài đức và công lao khai phá, Chúa Nguyễn Phúc Chu (1691–1752) đã ban Sắc phong, cho bà mang họ nhà Chúa – từ đó bà có tên là Nguyễn Thị Rịa và được phong tước Hàm Nghè.
Cả đời tận tụy vì dân, bà Nguyễn Thị Rịa sống qua 5 đời Chúa Nguyễn và mất năm 1759, thọ 94 tuổi. Không có con, bà để lại 300 mẫu ruộng khai hoang, sau được nhà Nguyễn sung vào công điền và phân phát cho người nghèo.
Người dân ghi nhớ công đức bà không chỉ qua cái tên “Bà Rịa” sống mãi trên bản đồ, mà còn bằng việc lập mộ phần, dựng bia tưởng niệm bà. Trên phần bia ấy là câu đối tôn vinh:
“Bà Rịa anh linh di vạn cổ – Nương nương hiển hách chứng thiên kim”
Và khắc rõ dòng chữ:
“Nguyễn Thị Rịa tiên nương” – một biểu tượng của tinh thần khai hoang, đoàn kết và sức sống mãnh liệt của lưu dân phương Nam.
